Ελένη Σισμανίδου: Το Άρθρο 103 του Συντάγματος και η αναθεώρησή του

Ένα ακόμη άρθρο του Συντάγματος που συγκεντρώνει πολλές αντιδράσεις αλλά και ποικίλες απόψεις γύρω από το θέμα αναθεώρησής του τις τελευταίες δεκαετίες είναι το άρθρο 103 για τη μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων. Οι πολίτες θεωρούν πως λειτουργεί ως «ασπίδα προστασίας» του δημοσίου υπαλλήλου για την ανεπάρκεια και μη αποδοτικότητά του, από την άλλη πλευρά η δικαιολογητική του βάση είναι πως η μονιμότητα έχει κατοχυρωθεί για να αποτρέψει τη δημιουργία πελατειακού κράτους και της αυθαιρεσίας.

Να αρθεί η μονιμότητα στο Δημόσιο ή όχι; Είναι έτσι όπως ισχυρίζονται οι πολίτες ή όντως τελικά προστατευόμαστε από τα κομματικά συμφέροντα και το πελατειακό κράτος; Δύσκολα ερωτήματα που δεν απαντώνται ελαφρά τη καρδία με ένα ναι ή ένα όχι.

Ας εξετάσουμε, όμως, το λόγο για τον οποίο θεσμοθετήθηκε η μονιμότητα των δημοσίων υπαλλήλων από το τον Ελευθέριο Βενιζέλο στις αρχές του εικοστού αιώνα για πρώτη φορά. Μέχρι το Σύνταγμα του 1911 οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν ήταν μόνιμοι, με αποτέλεσμα κάθε νέα κυβέρνηση να απέλυε τους υπαλλήλους της προηγούμενης για να διορίσει τους δικούς της ψηφοφόρους. Αυτό οδήγησε στη δημιουργία της Πλατείας Κλαυθμώνος, γνωστή σήμερα ως Πλατεία Καρύτση στην Αθήνα, όπου συγκεντρώνονταν οι δημόσιοι υπάλληλοι για να εισπράξουν τον τελευταίο μισθό τους με κλάματα (κλαυθμός) και οδυρμούς και να θρηνήσουν την απώλεια της θέσης τους.

Η καθοριστική στιγμή για το άρθρο 103 (τότε άρθρο 102) ήρθε με το Σύνταγμα του 1911 από την κυβέρνηση του Ελευθερίου Βενιζέλου με τη συνταγματική κατοχύρωση της μονιμότητας των δημοσίων υπαλλήλων, σκοπός της οποίας ήταν η δημιουργία μιας ανεξάρτητης δημόσιας διοίκησης που θα υπηρετεί το κράτος και όχι το εκάστοτε κυβερνόν κόμμα. Έτσι για πρώτη φορά καθιερώθηκε πως οι δημόσιοι υπάλληλοι είναι εκτελεστές της θέλησης του Κράτους και απολαμβάνουν προστασία από αυθαίρετες απολύσεις.

Η εξέλιξη του άρθρου στο Σύνταγμα του 1975 ήταν η εξής: 1) Ορίστηκε ρητά πως οι υπάλληλοι οφείλουν πίστη στο Σύνταγμα και τους νόμους και αφοσίωση στη πατρίδα, 2) Κανένας δεν διορίζεται σε θέση που δεν είναι νομοθετημένη και 3) Η απόλυση επιτρέπεται μόνο μετά από απόφαση του υπηρεσιακού συμβουλίου, η σύνθεση του οποίου περιλαμβάνει δικαστές.

Σήμερα, εξετάζεται η αυστηροποίηση των κανόνων αξιολόγησης και η εισαγωγή κυρώσεων, ακόμα και απόλυσης, για περιπτώσεις συστηματικής αποδεδειγμένης ανεπάρκειας ή πειθαρχικών παραπτωμάτων, χωρίς όμως να καταργείται ο σκληρός πυρήνας της μονιμότητας. Στόχος είναι η μετάβαση από μια στατική μονιμότητα σε ένα σύστημα που θα συνδέει την παραμονή στο Δημόσιο με την αποδοτικότητα του υπαλλήλου.

Μέχρι εδώ καλά τα λέμε. Διότι δεν μπορεί ένας δημόσιος υπάλληλος ανεπαρκής να συνεχίζει να προσφέρει τις ανεπαρκείς υπηρεσίες του στο Δημόσιο διότι κάνει ζημιά στη δημόσια διοίκηση καθώς δεν προχωρά το έργο της και δεν εξυπηρετούνται οι πολίτες και ως εκ τούτου δημιουργείται έλλειψη εμπιστοσύνης των πολιτών στη δημόσια διοίκηση που με τη σειρά της σημαίνει πλήγμα στη δημοκρατίας και στον πυρήνα της που είναι η αρχή του κράτους δικαίου.

Όμως, τα μοντέλα που προτείνεται να ακολουθηθούν, όπως είναι το ολλανδικό και το γερμανικό, μιλούν για υπαλλήλους δύο ταχυτήτων. Δηλαδή, γι’ αυτούς που ανήκουν στο σκληρό πυρήνα του κράτους (αστυνομικοί, δικαστικοί, στρατός, επιτελικά στελέχη διοίκησης) που είναι ισόβια μόνιμοι με απόλυση πρακτικά αδύνατη, εκτός αν διαπράξουν σοβαρό ποινικό αδίκημα, και τους λοιπούς υπαλλήλους που δεν απολαμβάνουν τη μονιμότητα και το καθεστώς εργασίας τους μοιάζει με αυτό του ιδιωτικού τομέα.

Σε αυτό το σημείο παρατηρούμε ένα θέμα ίσης μεταχείρισης. Τι θα πει σκληρός πυρήνας του κράτους; Υπάρχει η ελίτ και η πλέμπα; Αυτά θα πρέπει να συζητηθούν στη στρογγυλή τράπεζα της αναθεώρησης διότι επειδή υιοθετήθηκαν στο εξωτερικό δε σημαίνει ότι είναι αυτομάτως ορθά και αποδοτικά. Εάν βρεθούν δικαιολογητικές βάσεις γι’ αυτόν τον διαχωρισμό εναρμονισμένες με το κράτος δικαίου, τότε ναι, να ταχθούμε υπέρ ενός συστήματος υπαλλήλων δύο ταχυτήτων, δεν λέμε όχι σε αυτό, λέμε ναι υπό προϋποθέσεις και εχέγγυα.

Εν ολίγοις, η άρση της μονιμότητας στο δημόσιο στην πλήρη μορφή της θα ανοίξει την Κερκόπορτα για τη νέα πλατεία Κλαυθμώνος με νέες εξαρτήσεις από τα εκάστοτε κομματικά συμφέροντα. Δεν είναι άσπρο ή μαύρο εδώ, υπάρχει και το γκρίζο. Σε αυτή την περίπτωση πρέπει να βρεθεί η χρυσή τομή, έτσι ώστε να εξασφαλιστεί τόσο η εμπιστοσύνη των πολιτών στη δημόσια διοίκηση όσο και ο εκσυγχρονισμός αυτής.

Η χρυσή τομή κατά τη γνώμη της γράφουσας είναι η εξής: Καταρχήν ναι στην αναθεώρηση του άρθρου 103 υπό αυστηρές, όμως, προϋποθέσεις, δηλαδή τη σύνδεση της αξιολόγησης με την αποδοτικότητα, παραγωγικότητα και επάρκεια του δημοσίου υπαλλήλου, έτσι ώστε εάν δεν κριθεί τέτοιος σε τρείς συνεχόμενες αξιολογήσεις τότε να απολύεται από το δημόσιο με συνοπτικές διαδικασίες. Είναι άνισο έναντι των αποδοτικών και παραγωγικών υπαλλήλων να παραμένει στη θέση του ο ανεπαρκής και μη παραγωγικός υπάλληλος.

Διότι οι δημόσιοι υπάλληλοι δεν είναι το κράτος αλλά υπηρετούν το κράτος, υπηρετούν το λαό και με το παραπάνω τρόπο θα αποκαταστήσουμε την έλλειψή εμπιστοσύνης των πολιτών στη δημόσια διοίκηση και τους θεσμούς, που αποτελεί θεμέλιο του δημοκρατικού πολιτεύματος μας.

Συνεπώς, με τη χρήση κατάλληλων εργαλείων (αξιολόγηση) μπορεί να τεθεί σε νέα βάση, πιο «χαλαρή», η αρχή της μονιμότητας, χωρίς να θίγει όμως τον δημόσιο υπάλληλο που αποδίδει και είναι παραγωγικός, διότι αυτόν τον υπάλληλο τον χρειάζεται η διοίκηση και τον χρειάζεται επειδή συμβάλλει σε μια αποδοτική δημόσια διοίκηση που ανταποκρίνεται στις σύγχρονες επιταγές του εκσυγχρονισμού και της λειτουργικότητας έναντι των πολιτών.

* Γράφει η Ελένη Σισμανίδου, Δικηγόρος MSc Οικονομικού Ποινικού Δικαίου, MSc Θεωρίας Δικαίου και Διεπιστημονικών Σπουδών

Ακολουθήστε το dikastiko.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο dikastiko.gr