Απαγόρευση της μπούρκας: Το αρρύθμιστο νομικό πλαίσιο στην Ελλάδα και η «ακτινογραφία» της νομολογίας του ΕΔΔΑ

Το ενδεχόμενο απαγόρευσης της μπούρκας στην Ελλάδα επανέρχεται στο προσκήνιο, με τον υπουργό Μετανάστευσης και Ασύλου, Θάνο Πλεύρη, να επιβεβαιώνει από το βήμα της Βουλής ότι το θέμα εξετάζεται συνολικά βάσει της διεθνούς νομολογίας. Στην τοποθέτησή του, ο υπουργός σημείωσε ότι εξετάζεται μια «νομοθετική ρύθμιση για την απαγόρευση της πλήρους κάλυψης του προσώπου υπό το πρίσμα της αρμονικής κοινωνικής συμβίωσης και της δημοκρατικής τάξης», ανοίγοντας ουσιαστικά τον διάλογο για τον περιορισμό της κάλυψης των χαρακτηριστικών του προσώπου και του σώματος γυναικών για θρησκευτικούς λόγους.

Το ευρωπαϊκό «μωσαϊκό» των απαγορεύσεων

Η συζήτηση γύρω από την μπούρκα δεν είναι καινούργια στην Ευρώπη. Τα τελευταία χρόνια αρκετές χώρες έχουν προχωρήσει σε νόμους που περιορίζουν ή απαγορεύουν την πλήρη κάλυψη του προσώπου σε δημόσιους χώρους. Η πρώτη σημαντική νομοθετική κίνηση έγινε στη Γαλλία το 2011, ενώ ακολούθησε το Βέλγιο την ίδια χρονιά με πρόβλεψη χρηματικών προστίμων και ποινών κράτησης. Η Βουλγαρία προχώρησε σε αντίστοιχη ρύθμιση το 2016, ενώ στην Αυστρία από το 2017 και στη Δανία από το 2018 ισχύουν νόμοι που απαιτούν να είναι ορατά τα χαρακτηριστικά του προσώπου.

Άλλα κράτη επέλεξαν μια πιο στοχευμένη προσέγγιση, περιορίζοντας την κάλυψη μόνο σε συγκεκριμένα σημεία. Στην Ολλανδία, από το 2019, η απαγόρευση αφορά νοσοκομεία, σχολεία και μέσα μαζικής μεταφοράς. Παρόμοια είναι η πρακτική και στη Γερμανία, όπου από το 2017 οι περιορισμοί εστιάζουν σε δημόσιους υπαλλήλους, δικαστές και στρατιωτικούς κατά τη διάρκεια της υπηρεσίας τους.

Απαγόρευση της μπούρκας: Η νομολογία του ΕΔΔΑ

Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έχει διαμορφώσει ένα στέρεο σώμα αποφάσεων σχετικά με την απαγόρευση του καλύμματος προσώπου σε δημόσιους χώρους, αναγνωρίζοντας στα κράτη ένα ευρύ περιθώριο εκτίμησης. Η αρχή έγινε με την υπόθεση S.A.S. κατά Γαλλίας (2014), όπου το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης έκρινε ομόφωνα ότι ο γαλλικός νόμος δεν παραβίαζε την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ). Η προσφεύγουσα, μια Γαλλίδα μουσουλμάνα που φορούσε τακτικά μπούρκα και νικάμπ, επικαλέστηκε προσβολή της ιδιωτικής της ζωής και της θρησκευτικής της ελευθερίας, ωστόσο το Δικαστήριο δέχτηκε ότι η απαγόρευση υπηρετεί τον θεμιτό σκοπό της «κοινωνικής συμβίωσης».

Στην ίδια γραμμή κινήθηκαν το 2017 οι υποθέσεις Belcacemi και Oussar, καθώς και Dakir κατά Βελγίου. Στις περιπτώσεις αυτές, το Δικαστήριο έκρινε ότι οι βελγικοί περιορισμοί ήταν αναλογικοί για την προστασία των δικαιωμάτων τρίτων, αν και στη δεύτερη περίπτωση διαπίστωσε παραβίαση του δικαιώματος σε δίκαιη δίκη (Άρθρο 6) λόγω ελλιπούς δικαστικής προστασίας.

Η μαντίλα στα θρανία και τα αμφιθέατρα

Στον τομέα της εκπαίδευσης, η νομολογία του Στρασβούργου εμφανίζεται ιδιαίτερα αυστηρή. Στην υπόθεση Leyla Şahin κατά Τουρκίας (2005), το Δικαστήριο έκρινε ότι η απαγόρευση της μαντίλας στα πανεπιστήμια ήταν αναγκαία για τη δημόσια τάξη, σημειώνοντας τον κίνδυνο επιβολής θρησκευτικών συμβόλων από εξτρεμιστικά κινήματα.

Αντίστοιχα, το 2008, στις υποθέσεις Dogru και Kervanci κατά Γαλλίας, το ΕΔΔΑ επικύρωσε την αποβολή μαθητριών που αρνούνταν να αφαιρέσουν τη μαντίλα κατά τη διάρκεια του μαθήματος φυσικής αγωγής. Η σταθερή αυτή στάση επιβεβαιώθηκε και το 2006 με την απόφαση Köse κατά Τουρκίας, όπου η προσφυγή 94 μαθητριών κρίθηκε απαράδεκτη, αλλά και πολύ πρόσφατα, τον Απρίλιο του 2024, στην υπόθεση Mikyas κ.α. κατά Βελγίου, όπου η απαγόρευση ορατών θρησκευτικών συμβόλων στα σχολεία της Φλαμανδικής Κοινότητας κρίθηκε συμβατή με την ΕΣΔΑ.

Επαγγελματική στέγη και δημόσια διοίκηση

Οι περιορισμοί επεκτείνονται και στον εργασιακό χώρο, ειδικά όταν πρόκειται για τον δημόσιο τομέα και την εκπαίδευση. Ήδη από το 2001, στην υπόθεση Dahlab κατά Ελβετίας, η απαγόρευση μαντίλας σε δασκάλα μικρών παιδιών κρίθηκε δικαιολογημένη, ενώ το 2006 στην υπόθεση Kurtulmuş κατά Τουρκίας, ανάλογος περιορισμός επιβλήθηκε σε πανεπιστημιακή καθηγήτρια στο πλαίσιο της γενικής ουδετερότητας των δημοσίων υπαλλήλων.

Σημαντική θεωρείται και η υπόθεση Ebrahimian κατά Γαλλίας (2015), η οποία αφορούσε τη μη ανανέωση σύμβασης κοινωνικής λειτουργού σε δημόσιο νοσοκομείο. Το Δικαστήριο δικαίωσε τις εθνικές αρχές, κρίνοντας ότι η αρχή της λαϊκότητας και της ουδετερότητας της δημόσιας υπηρεσίας υπερέχει της ατομικής θρησκευτικής έκφρασης.

Οι δικαστικές αίθουσες

Παρά τη γενική τάση αποδοχής των απαγορεύσεων, το ΕΔΔΑ έχει οριοθετήσει την κρατική παρέμβαση όταν αυτή αφορά ιδιώτες σε δικαστικές διαδικασίες. Η ανατροπή ήρθε το 2018 με την υπόθεση Lachiri κατά Βελγίου, όπου για πρώτη φορά διαπιστώθηκε παραβίαση της θρησκευτικής ελευθερίας. Η κ. Lachiri είχε αποκλειστεί από δικαστική αίθουσα ως πολιτικώς ενάγουσα επειδή αρνήθηκε να αφαιρέσει τη μαντίλα της. Το Δικαστήριο έκρινε ότι η συμπεριφορά της δεν ήταν απειλητική ούτε προσέβαλε τη διαδικασία.

Παρόμοια κρίση υπήρξε το 2017 στην υπόθεση Hamidović κατά Βοσνίας-Ερζεγοβίνης, όπου η τιμωρία μάρτυρα επειδή φορούσε θρησκευτικό σκούφο (skullcap) κρίθηκε μη αναγκαία σε μια δημοκρατική κοινωνία.

Τέλος, στην υπόθεση Ahmet Arslan κατά Τουρκίας (2010), το Δικαστήριο διαπίστωσε παραβίαση για την απαγόρευση τουρμπανιού σε μέλη μειονοτικής ομάδας στους δρόμους, κρίνοντας τον περιορισμό δυσανάλογο για απλούς πολίτες.

Η νομική σύνοψη: Το συμπέρασμα του Βασίλη Χειρδάρη

Βασίλης Χειρδάρης / dikastiko.gr

Αναλύοντας το σύνολο της νομολογίας, ο νομικός και ειδικός σε θέματα ΕΔΔΑ, Βασίλης Χειρδάρης, υπογραμμίζει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των αποφάσεων αποδέχεται τις απαγορεύσεις ως συμβατές με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση, αναγνωρίζοντας στα κράτη ένα ευρύ περιθώριο εκτιμήσεως. Τα βασικά νομικά επιχειρήματα που γίνονται δεκτά είναι η αρχή της λαϊκότητας και της ουδετερότητας, η προστασία των δικαιωμάτων τρίτων και η έννοια της «κοινωνικής συμβίωσης» (vivre ensemble). Σύμφωνα με τον κ. Χειρδάρη, η διαπίστωση παραβίασης από το Στρασβούργο περιορίζεται σχεδόν αποκλειστικά σε περιπτώσεις ιδιωτών —και όχι δημοσίων υπαλλήλων— όπου ο περιορισμός κρίνεται δυσανάλογος με τις περιστάσεις, όπως συνέβη χαρακτηριστικά στις υποθέσεις Lachiri και Hamidović.

«Το ερώτημα που τίθεται είναι θεμελιώδες: μπορεί ένα κράτος να επιβάλλει στη γυναίκα τι θα φοράει, στο όνομα της απελευθέρωσής της; Διότι ενώ οι απαγορεύσεις προβάλλονται ως μέτρα ισότητας, στην πράξη αποκλείουν μουσουλμάνες γυναίκες από την εκπαίδευση, την εργασία και τη δημόσια ζωή – επιτείνοντας ακριβώς την απομόνωση που υποτίθεται ότι καταπολεμούν», τονίζει ο νομικός και προσθέτει:

«Προβληματίζει, επίσης, ότι ενώ για τα θρησκευτικά σύμβολα μουσουλμάνων γυναικών η νομολογία είναι σχεδόν μονόδρομος, σε περιπτώσεις ανδρών μουσουλμάνων (Hamidović, σκούφος μάρτυρα σε δίκη) ή χριστιανών (Eweida, σταυρός υπαλλήλου British Airways), το ΕΔΔΑ  έδειξε μεγαλύτερη ευαισθησία. Μήπως πίσω από την «ουδετερότητα» κρύβεται μια σιωπηρή παραδοχή ότι η μαντίλα είναι εξ ορισμού καταπιεστική,  αγνοώντας τη φωνή των ίδιων των γυναικών; Το ΕΔΔΑ, ως θεματοφύλακας της ΕΣΔΑ, οφείλει να διασφαλίζει ότι το περιθώριο εκτίμησης δεν μετατρέπεται σε λευκή επιταγή για αποκλεισμό θρησκευτικών μειονοτήτων. Η θρησκευτική ελευθερία δεν μπορεί να αποτελεί δικαίωμα δεύτερης κατηγορίας».

Ακολουθήστε το dikastiko.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο dikastiko.gr