Oι 11 αποφάσεις που σημάδεψαν το ΕΔΔΑ το 2025: Απολογισμός μιας χρονιάς-σταθμού

Με 75 χρόνια ιστορίας στην πλάτη του, το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) έκλεισε το 2025 με έναν εντυπωσιακό απολογισμό: ιστορική μείωση εκκρεμών υποθέσεων, χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης και μια σειρά από εμβληματικές αποφάσεις που επανακαθορίζουν το νομικό τοπίο στην Ευρώπη—από τον πόλεμο στην Ουκρανία μέχρι την κλιματική αλλαγή και την ελευθερία των δικαστών.

Στατιστικά στοιχεία

Σε επιχειρησιακό επίπεδο, το 2025 κατέγραψε ιστορική μείωση του εκκρεμούς φόρτου. Οι εκκρεμείς υποθέσεις μειώθηκαν κατά περίπου 11%, από άνω των 60.000 το 2024 σε 53.450 στο τέλος του 2025, αποτελώντας το χαμηλότερο επίπεδο από το 2005. Παρά την αύξηση των νέων προσφυγών (περίπου 31.000), το ΕΔΔΑ κατόρθωσε να περατώσει δικαστικώς περίπου 38.500 υποθέσεις.

Ιδιαίτερη πρόοδος σημειώθηκε στην εκκαθάριση υποθέσεων κατά Τουρκίας, Ουκρανίας και Ρουμανίας, αλλά και σε υποθέσεις κατά Ρωσίας: το απόθεμα ρωσικών υποθέσεων μειώθηκε σε λιγότερο από το ήμισυ των 17.000 που εκκρεμούσαν όταν η Ρωσία αποκλείσθηκε από το Συμβούλιο της Ευρώπης το 2022.

Η πολιτική «στρατηγικού αντίκτυπου», που εγκαινίασε ο πρώην Πρόεδρος κ. Spano, έχει απτά αποτελέσματα: ο μέσος χρόνος εκδίκασης υποθέσεων «υψηλού αντίκτυπου» μειώθηκε από 64 σε 28 μήνες, με στόχο τα 18. Το ΕΔΔΑ ανακοινώνει ότι το 2026 θα συνεχίσει να αξιοποιεί την τεχνητή νοημοσύνη στη διαχείριση των προσφυγών, για περαιτέρω ενίσχυση της ταχύτητας και της προβλεψιμότητας.

Για τους Ευρωπαίους προσφεύγοντες, αυτές οι εξελίξεις έχουν άμεση πρακτική σημασία: μειώνουν τον κίνδυνο υπερβολικών καθυστερήσεων, αυξάνουν την πιθανότητα ταχείας αντιμετώπισης συστημικών προβλημάτων σε εθνικό επίπεδο και ενισχύουν την προβλεψιμότητα του αποτελέσματος.

Προσβασιμότητα της νομολογίας και διάλογος με τα εθνικά δικαστήρια

Η προσβασιμότητα της νομολογίας και ο διάλογος με τα εθνικά δικαστήρια αναδεικνύονται σε κεντρικές προτεραιότητες. Η πλατφόρμα Knowledge Sharing του Δικαστηρίου μεταφράστηκε το 2025 σε ουκρανικά, ρουμανικά και τουρκικά, με στόχο τη μετάφραση σε γερμανικά το 2026. Το Δίκτυο Ανώτατων Δικαστηρίων (Superior Courts Network) γιόρτασε 10 χρόνια λειτουργίας, αριθμώντας πλέον 112 ανώτατα δικαστήρια από 46 κράτη μέλη και 5 παρατηρητές (μεταξύ αυτών ΔΕΕ, Διαμερικανικό και Αφρικανικό Δικαστήριο Δικαιωμάτων), αποτελώντας το μεγαλύτερο δικαστικό δίκτυο στον κόσμο.

Η έννοια της «κοινής ευθύνης» (shared responsibility) και της επικουρικότητας βρίσκεται στον πυρήνα της προσέγγισης: πρώτα τα εθνικά δικαστήρια οφείλουν να προλαμβάνουν ή να θεραπεύουν τις παραβιάσεις, και το ΕΔΔΑ παρεμβαίνει συμπληρωματικά. Η απόφαση Mansouri κατά Ιταλίας (dec.) [GC] της 29.4.2025 είναι χαρακτηριστική: το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης κήρυξε απαράδεκτη την προσφυγή για μη εξάντληση ενδίκων μέσων, υπογραμμίζοντας ότι τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να είναι οι πρώτοι που θα ερμηνεύσουν το εθνικό δίκαιο και θα παράσχουν επανόρθωση.

Για τους νομικούς στην πράξη, αυτό σημαίνει μεγαλύτερη έμφαση στην πλήρη αξιοποίηση των εθνικών ενδίκων βοηθημάτων πριν το Στρασβούργο, ενίσχυση της διασταυρούμενης επίκλησης νομολογίας ΕΔΔΑ-εθνικών δικαστηρίων και αυξημένο βάρος στο στάδιο του εθνικού δικονομικού σχεδιασμού.

Αποφάσεις ΕΔΔΑ το 2025: Οι κορυφαίες νομολογιακές εξελίξεις

1) Ουκρανία και Ολλανδία κατά Ρωσίας [GC] (9.7.2025)

Η εμβληματική απόφαση του Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης αποτελεί κορυφαίο γεγονός της χρονιάς. Συνενώνει τέσσερις διακρατικές προσφυγές που αφορούσαν μαζικές και συστηματικές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων στο πλαίσιο της σύγκρουσης στην ανατολική Ουκρανία από το 2014 και μετά, καθώς και σε όλη την Ουκρανία μετά την εισβολή του 2022. Διαπιστώθηκε ευθύνη της Ρωσίας για σειρά παραβιάσεων (άρθρα 2, 3, 5, 8, 14, άρθρο 2 ΠΠΠ1 κ.ά.), συμπεριλαμβανομένης της κατάρριψης της πτήσης MH17. Το Δικαστήριο χαρακτηρίζει τις ενέργειες αυτές ως προσπάθεια υπονόμευσης του ίδιου του ευρωπαϊκού δημόσιου status και νομιμοποιεί ρητά τον χαρακτήρα της ΕΣΔΑ ως «συνταγματικού κειμένου του ευρωπαϊκού δημόσιου δικαίου». Η απόφαση έχει τριπλή σημασία: νομολογιακή (ενοποιεί αρχές rationeloci και rationetemporis, απόδοση ευθύνης σε συνθήκες ένοπλης σύγκρουσης), αποδεικτική-ιστορική (τεκμηριώνει τα γεγονότα και παρέχει νομικά σφραγισμένο αφήγημα), και πρακτική (προβλέπει αποζημίωση για μη περιουσιακή βλάβη και ζητά απελευθέρωση παρανόμως κρατουμένων και δημιουργία μηχανισμού ταυτοποίησης ανηλίκων που μεταφέρθηκαν στη ρωσική επικράτεια).

2) Danileţ κατά Ρουμανίας [GC] (15.12.2025) – Ελευθερία έκφρασης δικαστών

Απόφαση αρχής για την ελευθερία έκφρασης δικαστών και εισαγγελέων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ο προσφεύγων δικαστής τιμωρήθηκε πειθαρχικά (μείωση αποδοχών 5% για δύο μήνες) για αναρτήσεις στο Facebook σχετικά με τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τη λειτουργία των θεσμών. Η Μεγάλη Σύνθεση έκρινε ότι η κύρωση παραβίασε το άρθρο 10 ΕΣΔΑ: οι αναρτήσεις αφορούσαν ζητήματα δημοσίου ενδιαφέροντος και δεν διατάρασσαν τη δέουσα ισορροπία μεταξύ συμμετοχής στον δημόσιο διάλογο και υποχρέωσης αυτοσυγκράτησης. Σημαντικότερη συνεισφορά αποτελεί η διατύπωση συγκεκριμένου «πλαισίου στάθμισης» με κριτήρια όπως: περιεχόμενο και μορφή των δηλώσεων, συμφραζόμενο (ιστορικό-πολιτικό πλαίσιο, θέση του δικαστή), συνέπειες των δηλώσεων, βαρύτητα της επιβληθείσας κύρωσης και πιθανό αποτρεπτικό αποτέλεσμα σε όλο το σώμα, καθώς και ύπαρξη επαρκών δικονομικών εγγυήσεων.

3) Τσατάνη κατά Ελλάδας (14.10.2025) – Πειθαρχική διαδικασία εισαγγελέα

Στην υπόθεση αυτή διαπιστώθηκε έλλειψη εγγυήσεων αμεροληψίας σε πειθαρχική διαδικασία κατά εισαγγελέως, όπου η Πρόεδρος του Αρείου Πάγου είχε διενεργήσει την προκαταρκτική έρευνα και εν συνεχεία κίνησε η ίδια τη διαδικασία και έκρινε το αίτημα εξαίρεσής της. Το μήνυμα είναι σαφές: οι πειθαρχικές διαδικασίες κατά δικαστικών λειτουργών πρέπει να διασφαλίζουν υψηλό επίπεδο δομικής και προσωπικής αμεροληψίας.

4) Cannavacciuolo κ.α. κατά Ιταλίας (30.1.2025) – Πιλοτική απόφαση για περιβαλλοντική ρύπανση

Η υπόθεση αφορά την πολυετή, συστηματική ρύπανση στην Καμπανία (γνωστή ως «Terra dei Fuochi»), λόγω παράνομης απόθεσης, ταφής και καύσης επικίνδυνων αποβλήτων από οργανωμένο έγκλημα, με σοβαρές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι το άρθρο 2 (ουσιαστική πτυχή) εφαρμόζεται και σε περιπτώσεις περιβαλλοντικού κινδύνου για τη ζωή και διαπίστωσε παραβίαση καθώς οι ιταλικές αρχές, αν και επί δεκαετίες γνώριζαν το πρόβλημα, δεν προέβησαν σε επαρκή και έγκαιρα μέτρα για εντοπισμό και εκτίμηση του κινδύνου, αποτελεσματική διαχείρισή του, διερεύνηση του αντίκτυπου στην υγεία, δίωξη των υπευθύνων και πλήρη ενημέρωση των κατοίκων. Η απόφαση έχει πιλοτικό χαρακτήρα: το Δικαστήριο δείχνει προς μια δέσμη γενικών μέτρων που οφείλει να λάβε η Ιταλία εντός διετίας.

5) Greenpeace Nordic κ.ά. κατά Νορβηγίας (28.10.2025) – Κλιματική αδειοδότηση

Στο πεδίο του κλίματος, το Δικαστήριο οικοδομεί πάνω στη απόφαση Verein KlimaSeniorinnen Schweiz (2024). Στην υπόθεση Greenpeace Nordic (αδειοδότηση για πετρελαϊκή εξερεύνηση), το ΕΔΔΑ, στο πλαίσιο του άρθρου 8, έκρινε ότι τα κράτη οφείλουν πριν από την αδειοδότηση δυνητικά επικίνδυνων δραστηριοτήτων να διενεργούν εγκαίρως και με καλή πίστη πλήρη περιβαλλοντική μελέτη επιπτώσεων, βασισμένη στην καλύτερη διαθέσιμη επιστήμη και σε ενημερωμένη δημόσια διαβούλευση. Η νομολογία αυτή παρέχει σαφές νομικό έρεισμα για αμφισβήτηση εθνικών αδειοδοτικών αποφάσεων που δεν συνοδεύονται από επαρκή EIA.

6) Semenya κατά Ελβετίας [GC] (10.7.2025) – Αθλητική διαιτησία και θεμελιώδη δικαιώματα

Η υπόθεση αφορά τη διεθνούς φήμης αθλήτρια Caster Semenya και τους κανονισμούς που την υποχρέωναν να μειώσει τα φυσικά επίπεδα τεστοστερόνης της. Το Δικαστήριο διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 6§1 (δίκαιη δίκη), επειδή το Ελβετικό Ομοσπονδιακό Δικαστήριο δεν διεξήγαγε ιδιαίτερα αυστηρό έλεγχο της απόφασης του Αθλητικού Διαιτητικού Δικαστηρίου (CAS). Τονίζεται ότι όταν η διαιτησία είναι «αναγκαστική» και αφορά δικαιώματα θεμελιώδους χαρακτήρα, απαιτείται «ιδιαίτερη αυστηρότητα» από το εθνικό ανώτατο δικαστήριο που ελέγχει το βραβείο.

7) Tsaava κ.ά. κατά Γεωργίας [GC] (11.12.2025) – Αστυνομική βία σε διαδηλώσεις

Αναλυτικό πλαίσιο για τα θετικά μέτρα των κρατών σε σχέση με τη χρήση «λιγότερο θανατηφόρων» όπλων (π.χ. kinetic impact projectiles) σε διαδηλώσεις και την προστασία δημοσιογράφων. Το Δικαστήριο καθόρισε αυστηρές προϋποθέσεις: τα κινητικά βλήματα να χρησιμοποιούνται μόνον ως έσχατο μέσο, να στοχεύουν κάτω από τη μέση, να μην είναι μεταλλικά, να προηγείται προειδοποίηση και να χρησιμοποιούνται μόνο από εκπαιδευμένο προσωπικό. Διαπιστώθηκε παραβίαση των άρθρων 3, 10 και 11.

8) Ships Waste Oil Collector B.V. κ.ά. κατά Ολλανδίας [GC] (1.4.2025) – Διαβίβαση δεδομένων

Η απόφαση αφορά τη διαβίβαση σε διοικητικές αρχές (ανταγωνισμού) δεδομένων που αποκτήθηκαν μέσω τηλεφωνικών υποκλοπών σε ποινική διαδικασία. Το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ότι η διαβίβαση συνιστά επέμβαση στο δικαίωμα σεβασμού της «αλληλογραφίας» εταιριών και καθορίζει ελάχιστες απαιτήσεις νομοθετικής ρύθμισης: σαφής προσδιορισμός των περιπτώσεων διαβίβασης στον νόμο, εγγυήσεις για εξέταση, αποθήκευση, χρήση, περαιτέρω διαβίβαση, καταστροφή και αποτελεσματικός ex ante ή και ex post έλεγχος από δικαστικό ή άλλο ανεξάρτητο όργανο.

9) Βία κατά γυναικών και συναίνεση

Το 2025 το ΕΔΔΑ ενίσχυσε τη νομολογία του για την προστασία από έμφυλη βία. Στην H.W. κατά Γαλλίας διαπιστώθηκε παραβίαση του άρθρου 8, κρίνοντας ότι το συζυγικό καθήκον δεν μπορεί να ασκείται χωρίς συναίνεση, η οποία είναι εκ φύσεως ανακλητή. Στην L. κ.α. κατά Γαλλίας (24.4.2025) διαπιστώθηκε παραβίαση άρθρων 3, 8 και 14, καθώς οι εθνικές αρχές δεν έλαβαν επαρκώς υπόψη την ευπάθεια ανηλίκων στην αξιολόγηση της συναίνεσης. Στην X κατά Κύπρου (27.2.2025) διαπιστώθηκε παραβίαση άρθρου 3 λόγω ανεπαρκούς ανταπόκρισης σε καταγγελίες βιασμού.

10) Δημοκρατία, εκλογές και παραπληροφόρηση

Στην Bradshaw κ.α. κατά Ηνωμένου Βασιλείου, για πρώτη φορά το ΕΔΔΑ ασχολείται με συστηματική ξένη παρέμβαση σε εκλογές (παραπληροφόρηση, κυβερνοεπιθέσεις, troll farms) και διατυπώνει θετική υποχρέωση των κρατών να λαμβάνουν μέτρα προστασίας, αν και καταλήγει σε μη παραβίαση. Στην Tomenko κατά Ουκρανίας καταδικάστηκαν πρακτικές κομματικού ελέγχου βουλευτικών εδρών, με σαφή αναφορά στην ευρωπαϊκή συνταγματική παράδοση ελεύθερης και ανεξάρτητης εντολής.

11) Διαδικαστικές επιτυχίες και καινοτομίες

Το 2025 υποβλήθηκαν δύο αιτήματα γνωμοδοτικής γνώμης βάσει του Πρωτοκόλλου 16, το οποίο έχει κυρωθεί από 26 κράτη-μέλη. Ο Πρόεδρος ενθάρρυνε τα εθνικά δικαστήρια να κάνουν ενεργή χρήση αυτού του εργαλείου διαλόγου. Επίσης, νέα πρωτοβουλία με σύντομα βίντεο που παρουσιάζουν κάθε υπόθεση Τμήματος Ευρείας Σύνθεσης με απλό και κατανοητό τρόπο ξεκίνησε να εφαρμόζεται.

Πού βαδίζει το ΕΔΔΑ το 2026; Κριτική αποτίμηση του Βασίλη Χειρδάρη

dikastiko.gr

Το ΕΔΔΑ μπαίνει στο 2026 με έναν απολογισμό που μοιάζει, στα χαρτιά, εντυπωσιακός. Λιγότερες εκκρεμείς υποθέσεις και ταχύτερη επεξεργασία «υποθέσεων στρατηγικού αντίκτυπου». Όμως υπάρχει ένα δικονομικό ερώτημα : ποιες υποθέσεις επιταχύνει, ποιες «απορρίπτει» με αποφάσεις απαραδέκτου, πόσο αιτιολογεί, και πώς αντέχει την πολιτική πίεση που πλέον λέγεται «ρεαλισμός» ή «μεταναστευτική ευελιξία»;

1) Λειτουργικότητα

Στην πανηγυρική αποτίμηση της 30.01.2026 (για το 2025) ο Πρόεδρος Guyomar περιγράφει μια δικαιοσύνη που «διοικείται» πιο σφιχτά: οι εκκρεμείς μειώθηκαν κατά 11%, από πάνω από 60.000 (2024) σε 53.450 (2025), το χαμηλότερο απόθεμα από το 2005, παρότι οι νέες προσφυγές ήταν πάνω από 31.000 και οι «δικαστικά περατωθείσες» γύρω στις 38.500.

Αυτό δείχνει οργανωτική ικανότητα. Αλλά οργανωτική ικανότητα σε διεθνές δικαστήριο ανθρωπίνων δικαιωμάτων σημαίνει αναγκαστικά και επιλογή: το Δικαστήριο δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα καθολικό καταφύγιο και μηχανή υψηλής ταχύτητας. Ο ίδιος ο Πρόεδρος το λέει με ρητό τρόπο: η αποτελεσματικότητα είναι «να δικάζει περισσότερα και πιο γρήγορα». Το ερώτημα λοιπόν δεν είναι αν δουλεύει η μηχανή. Είναι αν η μηχανή δουλεύει με τρόπο που αφήνει πίσω ένα κομμάτι του δικαιώματος ατομικής προσφυγής (ιδίως σε «μικρές», μη εμβληματικές υποθέσεις), μετατρέποντας το ΕΔΔΑ σε δικαστήριο «σημαίας» και όχι «τελευταίου καταφυγίου» για τον καθημερινό πολίτη.

2) Χρονική καθυστέρηση: καλύτερα νούμερα, αλλά η αίσθηση της αναμονής παραμένει 

Ο Πρόεδρος του ΕΔΔΑ επικαλείται μείωση του μέσου χρόνου εξέτασης «impact» υποθέσεων από 64 σε 28 μήνες, με στόχο τους 18 μήνες. Αυτό είναι πραγματική βελτίωση για ό,τι το ΕΔΔΑ θεωρεί «υπόθεση υψηλού αντίκτυπου». Αλλά εδώ υπάρχει ένα κρίσιμο “ναι, αλλά”: α) Το μέσο για τις υποθέσεις «υψηλού αντικτύπου» δεν είναι το μέσο για τη μάζα των ατομικών προσφυγών. β) Η επιτάχυνση των υποθέσεων «υψηλού αντικτύπου» συχνά προϋποθέτει πιο επιθετικό ξεκαθάρισμα των υπολοίπων, κυρίως μέσω απαράδεκτων και διαγραφών. Και εκεί γεννιέται η κλασική εμπειρία του προσφεύγοντος: σιωπή, αναμονή, και στο τέλος μια σύντομη (ή και τυποποιημένη) απόφαση περί απαραδέκτου. Η ποσοτική επιτυχία μπορεί να συνυπάρχει με ποιοτική δυσφορία. Να επισημανθεί ότι το ΕΔΔΑ εκδίδει τώρα το 2026 αποφάσεις που προσφυγές έχουν κατατεθεί ακόμα και το 2017 (O.H. AND OTHERS v. SERBIA, KHADIJA ISMAYILOVA v. AZERBAIJAN (No. 4) κλπ), δηλαδή χρειάζεται σε μερικές υποθέσεις σχεδόν 8-9 χρόνια για να εκδώσει απόφαση!

3) Είναι «δικαστήριο που φοβάται»; 

Αν «φόβος» σημαίνει πολιτική αυτολογοκρισία, η εικόνα είναι πιο σύνθετη. Από τη μία, το ΕΔΔΑ δείχνει ότι μπορεί να γράφει ιστορία όταν το αποφασίζει: η απόφαση Ουκρανία και Ολλανδία κατά Ρωσίας παρουσιάζεται ως «ιστορική» και «τεκμηρίωση γεγονότων με νομική σφραγίδα», και πολιτικά φορτισμένη, χωρίς να κρύβεται πίσω από διπλωματικές ομίχλες. Από την άλλη, το 2025 είδαμε καθαρή πολιτική πίεση από κράτη-μέλη για τη νομολογία σε θέματα απέλασης και μετανάστευσης: εννέα κυβερνήσεις ζήτησαν «επανεξέταση» του τρόπου ερμηνείας της Σύμβασης, με το Συμβούλιο της Ευρώπης να απαντά ότι η Δικαιοσύνη δεν πρέπει να πολιτικοποιείται. Σε αυτό το κλίμα, ο «φόβος» δεν παίρνει πάντα τη μορφή άμεσης υπαναχώρησης. Παίρνει συχνότερα τη μορφή: α) μεγαλύτερης έμφασης στην επικουρικότητα και στο «διάλογο» με τα εθνικά δικαστήρια, β) ευρύτερου περιθωρίου εκτίμησης, και γ) μιας στροφής προς το μήνυμα: «πρώτα τα εθνικά δικαστήρια – εμείς είμαστε το δίχτυ ασφαλείας». Αυτό δεν είναι κατ’ ανάγκη κακό. Είναι όμως μια στρατηγική νομιμοποίησης σε καιρούς αντιδικαστικών αφηγημάτων, που ο ίδιος ο Πρόεδρος αναγνωρίζει ως πρόβλημα («narratifs anti-judiciaires», άνοδος λαϊκισμού). Η κριτική που εμφανίζεται (ιδίως μετά το Πρωτόκολλο 15) μπορεί να καταλήξει σε περισσότερη επιείκεια προς τα κράτη, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα κράτη βελτιώνονται πράγματι. Συμπερασματικά δεν θα το έλεγα «δικαστήριο που φοβάται» με την απλή έννοια. Θα το έλεγα δικαστήριο που μετράει το πολιτικό κόστος της θεσμικής του επιβίωσης και αυτό, σε οριακές υποθέσεις, αλλάζει το επίπεδο της προστασίας.

4) Τα πολλά απαράδεκτα: θεσμική ανάγκη ή ποιοτικό έλλειμμα;

Το ίδιο το πρόσφατο «Overview 2025» κτίζει τη θεολογία της επικουρικότητας: «shared responsibility», πρώτα οι εθνικές αρχές, δικαστικός διάλογος, και παραδείγματα όπου η υπόθεση απορρίπτεται ως απαράδεκτη λόγω μη εξάντλησης των εσωτερικών ενδίκων μέσων (π.χ. Mansouri κατά Ιταλίας). Εδώ είναι ο σκληρός πυρήνας της κριτικής αποτίμησης. Υπάρχει ο ισχυρισμός ότι αν το ΕΔΔΑ περιλάβει πλήρη αιτιολογία στις αποφάσεις που αφορούν πολλές χιλιάδες προδήλως αβάσιμων και με τυπικά ελαττώματα προσφυγών θα παραλύσει. Όμως το ΕΔΔΑ είναι πρώτα από όλα Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και ο θεσμικός του ρόλος είναι η προάσπιση και η ανάπτυξη των δικαιωμάτων που θεσπίζονται στην ΕΣΔΑ, όπως αναφέρει και το προοίμιο της Σύμβασης. Έτσι το έλλειμα αιτιολογίας και διαφάνειας σε αποφάσεις απαραδέκτου, φθείρει τη νομιμοποίηση του Δικαστηρίου και αφήνει τους προσφεύγοντες χωρίς πραγματικό “feedback loop” για το τι πήγε ουσιαστικά λάθος. Το πρόβλημα δεν είναι ότι υπάρχουν πολλά απαράδεκτες προσφυγές. Το πρόβλημα είναι όταν ο προσφεύγων αισθάνεται ότι πήρε μία «απόρριψη» χωρίς επαρκή αιτιολογία ή και τυπική αιτιολογία του «copy paste». Τότε η επικουρικότητα μοιάζει λιγότερο με θεσμική αρχή και περισσότερο με φίλτρο αποσυμφόρησης.

5) Ποιότητα νομολογίας: υψηλές κορυφές, αλλά άνιση γεωγραφία

Το 2025 είχε νομολογία με μεγάλο βάρος (πόλεμος, δημοκρατία, κράτος δικαίου, προστασία δικαστικής ανεξαρτησίας, περιβάλλον, διακρίσεις, αστυνομική βία). Το ίδιο το Overview τονίζει ότι η υπόθεση κατά της Ρωσίας είναι «ορόσημο» και «ολοκληρωμένη τεκμηρίωση» για τις παραβιάσεις. Και ο Πρόεδρος μιλά για δικαστήριο που «υποστηρίζει τη δημοκρατία». Αλλά η κριτική εδώ είναι διπλή: i) Υπάρχουν δύο ταχύτητες: εξαιρετική δουλειά σε “μεγάλες υποθέσεις” με διεθνές αποτύπωμα και εμβέλεια και ii) δικονομικός φορμαλισμός που, όταν συνδυάζεται με πολιτική, κάνει το ΕΔΔΑ να φαίνεται λιγότερο σαν «ασπίδα» και περισσότερο σαν «ρυθμιστής ισορροπίας».

6) Η νέα υπόσχεση (και ο νέος κίνδυνος): AI στη διαχείριση των προσφυγών 

Το ΕΔΔΑ δηλώνει ότι θα συνεχίσει να αναπτύσσει χρήση τεχνητής νοημοσύνης στη διαχείριση των προσφυγών. Η σχετική συζήτηση διεθνώς είναι ήδη αιχμηρή: η AI μπορεί να βοηθήσει στον εντοπισμό επαναλαμβανόμενων προδήλως απαράδεκτων, αλλά δημιουργεί ανησυχίες για «μαύρο κουτί» και προκαταλήψεις. Εδώ, η κριτική που αξίζει να πει κανείς είναι απλή: αν το φίλτρο απαραδέκτου γίνει πιο “αλγοριθμικό”, πρέπει να γίνει και πιο επεξηγητικό. Αλλιώς θα έχεις την τέλεια καταιγίδα: ταχύτητα και αδιαφάνεια.

Συμπέρασμα: ένα δικαστήριο που επιβιώνει — αλλά κινδυνεύει να παρεξηγηθεί ως «δικαστήριο φίλτρου» 

Μετά το 2025, το ΕΔΔΑ δεν είναι «αδύναμο». Είναι ένα δικαστήριο που δείχνει δύναμη στις εμβληματικές υποθέσεις και οργανωτική πειθαρχία στη διαχείριση του όγκου των υποθέσεών του. Η κριτική όμως είναι ότι η ίδια αυτή πειθαρχία – που έχει αναπτύξει μια κουλτούρα αποσυμφόρησης – κινδυνεύει να μετατρέψει το δικαίωμα ατομικής προσφυγής σε δικαίωμα “δοκιμής εισόδου”: πολλοί θα κτυπούν την πόρτα, λίγοι θα εισέρχονται, και αρκετοί θα φεύγουν χωρίς να καταλάβουν γιατί έφυγαν.

Πλέον αυτών οι κυβερνήσεις των κρατών – μελών ζητούν από το ΕΔΔΑ «ευελιξία» απέναντι στη Σύμβαση (ιδίως στη μετανάστευση), το Δικαστήριο όμως δεν χρειάζεται να «φοβάται» για να μοιάζει ότι «μαζεύεται». Οφείλει να κάνει τη «δουλειά» του που συνίσταται στην εφαρμογή των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών της Σύμβασης προς όφελος και των ίδιων των δικαιωμάτων αλλά και των ευρωπαίων πολιτών για τα οποίους έχουν θεσπιστεί και υπερασπίζονται.

Το ΕΔΔΑ δεν είναι ένα πολιτικό δικαστήριο ούτε ένας γραφειοκρατικός οργανισμός με φορμαλιστική νοοτροπία που λειτουργεί με θεατή πλευρά τις λίγες αποφάσεις που εκδίδει επί σημαντικών υποθέσεων και με αθέατη πλευρά τις αδιαφανείς και ανέλεγκτες απορριπτικές αποφάσεις της συντριπτικής πλειοψηφίας των προσφευγόντων. Οφείλει να ενσκήψει στις παραβιάσεις όλων των θεμελιωδών δικαιωμάτων που θεσπίζονται στην ΕΣΔΑ.

Δεν είναι ένα δικαστήριο επιλεκτικών και μεγάλων υποθέσεων. Είναι το Δικαστήριο όλων των ευρωπαίων πολιτών, γνωστών και αγνώστων. Είναι το Δικαστήριο όλων μας και αυτό οφείλει να το αποδεικνύει συνεχώς και σε κάθε απόφασή του!

* Ο Βασίλης Χειρδάρης είναι νομικός, ειδικός σε θέματα ΕΔΔΑ

Ακολουθήστε το dikastiko.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο dikastiko.gr