Το Δικαστήριο της ΕΕ καθορίζει τα όρια στη ρύθμιση των κατώτατων μισθών: η εξισορρόπηση των αρμοδιοτήτων μεταξύ των κρατών-μελών και της ΕΕ

Σχεδόν τρία χρόνια αφότου η Δανία αμφισβήτησε την Οδηγία της ΕΕ για επαρκείς κατώτατους μισθούς (Adequate Minimum Wages Directive – AMWD), το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) εξέδωσε, στις 11 Νοεμβρίου 2025, μια απόφαση-ορόσημο, η οποία αποσαφηνίζει τα όρια της νομοθετικής αρμοδιότητας της Ένωσης στον τομέα της μισθολογικής πολιτικής.

Η απόφαση ακύρωσε ορισμένες διατάξεις της Οδηγίας, διατηρώντας ωστόσο τη δυνατότητα της ΕΕ να επηρεάζει τις διαδικασίες καθορισμού των μισθών και να προωθεί τη συλλογική διαπραγμάτευση.

Το πλαίσιο της Οδηγίας για επαρκείς κατώτατους μισθούς

Η AMWD βασίζεται πολιτικά στον Ευρωπαϊκό Πυλώνα Κοινωνικών Δικαιωμάτων (εφεξής: ΕΠΚΔ), μια διαθεσμική διακήρυξη του 2017, με την οποία τα τρία νομοθετικά όργανα της ΕΕ (Επιτροπή, Κοινοβούλιο και Συμβούλιο) καθόρισαν 20 «αρχές και δικαιώματα ουσιώδη για δίκαιες και εύρυθμες αγορές εργασίας και συστήματα πρόνοιας στην Ευρώπη του 21ου αιώνα» (ΕΠΚΔ, Προοίμιο, σημείο 14). Στόχος ήταν η επίτευξη ανοδικής κοινωνικής σύγκλισης σε ολόκληρη την ευρωπαϊκή ήπειρο.

Παρότι δεν έχει δεσμευτική νομική ισχύ, ο ΕΠΚΔ λειτουργεί από το 2019 ως καθοριστικός παράγοντας διαμόρφωσης της ατζέντας της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής. Βασιζόμενη στο άρθρο 4 του Αναθεωρημένου Ευρωπαϊκού Κοινωνικού Χάρτη, η αρχή 6 του ΕΠΚΔ προβλέπει ότι οι κατώτατοι μισθοί πρέπει να διασφαλίζουν ένα αξιοπρεπές επίπεδο διαβίωσης για τους εργαζομένους και τις οικογένειές τους και να καθορίζονται με διαφανή και προβλέψιμο τρόπο.

Η ενίσχυση της επάρκειας και της αποτελεσματικότητας των κατώτατων μισθών, καθώς και η προστασία της συλλογικής αυτονομίας (δηλαδή της αυτονομίας των κοινωνικών εταίρων), συνιστούν, έτσι, έναν διττό στόχο της ευρωπαϊκής δράσης στον κοινωνικό τομέα. Η AMWD επιχειρεί να ενσωματώσει αυτόν τον στόχο μέσω του άρθρου 5 («Διαδικασία καθορισμού επαρκών νόμιμων κατώτατων μισθών»), που αφορά στα κριτήρια επάρκειας των κατώτατων μισθών, και του άρθρου 4 («Προώθηση των συλλογικών διαπραγματεύσεων για τον καθορισμό των μισθών»), που προβλέπει τη στήριξη της συλλογικής διαπραγμάτευσης στον καθορισμό των μισθών.

Διαδικαστική αρμοδιότητα και ουσιαστικός «αυτοπεριορισμός»: η λογική του Δικαστηρίου

Η απόφαση του ΔΕΕ εκδόθηκε κατόπιν προσφυγής ακύρωσης που κατέθεσε η Δανία τον Ιανουάριο του 2023, με τη στήριξη της Σουηδίας, κατά της AMWD, επικαλούμενη έλλειψη αρμοδιότητας της ΕΕ (στην ορολογία της Ένωσης, «αρμοδιότητα» σημαίνει απλώς εξουσία ή δικαιοδοσία).

Σύμφωνα με το άρθρο 4 παράγραφος 2 στοιχείο β΄ της Συνθήκης για τη Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης (εφεξής: ΣΛΕΕ), η κοινωνική πολιτική αποτελεί πεδίο συντρέχουσας αρμοδιότητας της ΕΕ και των κρατών-μελών. Αυτό σημαίνει ότι, μόλις η Ένωση θεσπίσει σχετική νομοθεσία, οι δράσεις των κρατών-μελών περιορίζονται (άρθρο 2 παράγραφος 2 ΣΛΕΕ).

Κεντρικό ζήτημα της υπόθεσης ήταν το άρθρο 153 παράγραφος 5 ΣΛΕΕ, το οποίο εξαιρεί τις «αμοιβές» από τις συντρέχουσες αρμοδιότητες και τις επιφυλάσσει στην αρμοδιότητα των κρατών-μελών. Το ΔΕΕ ερμηνεύει την εξαίρεση αυτή μέσω ενός κριτηρίου «άμεσης παρέμβασης». Παρά τη γραμματική διατύπωση της εξαίρεσης, η ΕΕ μπορεί να ρυθμίζει το διαδικαστικό πλαίσιο που διέπει τον καθορισμό των μισθών, δεν μπορεί όμως να καθορίζει τα ίδια τα επίπεδα των μισθών — τα οποία διαφέρουν τόσο έντονα μεταξύ των 27 κρατών-μελών, ώστε να καθίσταται αδύνατη η εναρμόνισή τους.

Η προσέγγιση αυτή στηρίζεται σε δύο θεμελιώδεις παραδοχές: α) η εξαίρεση των αμοιβών δεν μπορεί να ερμηνευθεί τόσο ευρέως, ώστε να αποδυναμώνει πλήρως τις κοινωνικές αρμοδιότητες της ΕΕ, και

β) οι αμοιβές δεν μπορούν να απομονωθούν από τους «όρους εργασίας», επί των οποίων η ΕΕ έχει αρμοδιότητα να επιλαμβάνεται, σύμφωνα με το άρθρο 153 παράγραφος 1 στοιχείο β΄ ΣΛΕΕ.

Εάν κάθε μέτρο που επηρεάζει τις αμοιβές θεωρούνταν απαγορευμένο, η ΕΕ θα είχε ελάχιστο περιθώριο δράσης στον κοινωνικό τομέα. Για τον λόγο αυτό, το ΔΕΕ απορρίπτει την ευρεία ερμηνεία της εξαίρεσης που πρότεινε ο Γενικός Εισαγγελέας και αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο μέρος της AMWD ως διαδικαστικού και όχι ουσιαστικού χαρακτήρα. Καταλήγει έτσι ότι η Οδηγία επηρεάζει μόνο έμμεσα τις εθνικές αρμοδιότητες καθορισμού των μισθών.

Η προώθηση της συλλογικής διαπραγμάτευσης

Υπό αυτό το πρίσμα αρμοδιοτήτων, το ΔΕΕ επικυρώνει τους δύο βασικούς πυλώνες της AMWD.

Το άρθρο 4 αποτελεί τη σημαντικότερη, πολιτικά, διάταξη της Οδηγίας, καθώς υποχρεώνει τα κράτη-μέλη στα οποία η κάλυψη από συλλογικές διαπραγματεύσεις είναι μικρότερη του 80% να καταρτίσουν σχέδιο δράσης για την ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου.

Σύμφωνα με το ΔΕΕ, η υποχρέωση αυτή σέβεται τη συλλογική αυτονομία —που κατοχυρώνεται στο άρθρο 152 ΣΛΕΕ— και διατηρεί το περιθώριο διακριτικής ευχέρειας των κοινωνικών εταίρων. Σημαντικό είναι ότι η μη επίτευξη του ποσοστού του 80% δεν συνιστά παραβίαση του ενωσιακού δικαίου: πρόκειται για υποχρέωση μέσων και όχι αποτελέσματος.

Η απόφαση επιβεβαιώνει ότι η ΕΕ μπορεί να δημιουργεί θεσμικά πλαίσια που ενθαρρύνουν τη συλλογική διαπραγμάτευση, υπό την προϋπόθεση ότι δεν επιβάλλει συγκεκριμένα αποτελέσματα.

Τι μπορεί — και τι δεν μπορεί — να νομοθετεί η ΕΕ

Σε σχέση με το άρθρο 5, το ΔΕΕ προβαίνει σε μια κρίσιμη διάκριση: ενώ η AMWD καθορίζει διαδικασίες για την αναθεώρηση και την επικαιροποίηση των νομοθετικά κατοχυρωμένων κατώτατων μισθών, δεν θεσπίζει ένα ουσιαστικό, ενωσιακό δικαίωμα σε επαρκή μισθό.

Δύο σημεία είναι καθοριστικά για την ανάλυση: πρώτον, η «επάρκεια» δεν αποτελεί αυτοτελή έννοια του ενωσιακού δικαίου, συνεπώς τα κράτη-μέλη διατηρούν τη διακριτική ευχέρεια να την ορίζουν· δεύτερον, οι μηχανισμοί της Οδηγίας είναι διαδικαστικού χαρακτήρα και απαιτούν διαφάνεια, αξιολόγηση και περιοδικές επικαιροποιήσεις.

Μόνο δύο διατάξεις της Οδηγίας δεν πληρούν το προαναφερθέν κριτήριο της αρμοδιότητας: το άρθρο 5 παράγραφος 2, που υποχρέωνε τα κράτη-μέλη να εφαρμόζουν συγκεκριμένα εθνικά κριτήρια κατά την αξιολόγηση της επάρκειας, και το τελευταίο εδάφιο του άρθρου 5 παράγραφος 3, ως προς το σημείο που όριζε ως ότι τα κράτη-μέλη με συστήματα αυτόματης τιμαριθμικής αναπροσαρμογής δεν δύνανται να μειώνουν τους κατώτατους μισθούς σε περιόδους αρνητικού πληθωρισμού. Κατά το ΔΕΕ, οι διατάξεις αυτές περιόριζαν άμεσα την εθνική διακριτική ευχέρεια στον καθορισμό των μισθολογικών επιπέδων.

Παρά ταύτα, τα κράτη-μέλη δεν στερούνται κατευθυντήριων γραμμών. Οι διαδικαστικές τους υποχρεώσεις απορρέουν από δύο διαφορετικές πηγές. Πρώτον, το άρθρο 5 παράγραφος 1 απαιτεί ρητά τη χρήση κριτηρίων επάρκειας, κατευθύνοντας τα κράτη-μέλη προς τέσσερις στόχους πολιτικής: τη διασφάλιση αξιοπρεπούς επιπέδου διαβίωσης, τη μείωση της φτώχειας των εργαζομένων, την ενίσχυση της κοινωνικής συνοχής και της ανοδικής σύγκλισης, και τη μείωση του μισθολογικού χάσματος μεταξύ των φύλων. Δεύτερον, το άρθρο 5 παράγραφος 3 ενισχύει τη διάσταση της επάρκειας, επιτρέποντας τη χρήση ενδεικτικών τιμών αναφοράς, κυρίως του 60% του διάμεσου μισθού ή του 50% του μέσου μισθού. Αν και προαιρετικά διατυπωμένες, οι τιμές αυτές χρησιμοποιούνται ήδη ως σημεία αναφοράς στην πλειονότητα των κρατών-μελών.

Υποσχέσεις και κίνδυνοι της Κοινωνικής Ευρώπης

Η απόφαση του ΔΕΕ επιβεβαιώνει ότι η ευρωπαϊκή κοινωνική νομοθεσία —εφόσον έχει διαδικαστικό χαρακτήρα— μπορεί να στηρίξει την ανοδική μισθολογική σύγκλιση και να ενισχύσει τα εθνικά συστήματα συλλογικής διαπραγμάτευσης. Επικυρώνει τη βασική υπόσχεση του ΕΠΚΔ ότι οι κατώτατοι μισθοί πρέπει να είναι δίκαιοι, να καθορίζονται με διαφάνεια και να επαρκούν για τη διασφάλιση αξιοπρεπούς διαβίωσης.

Ωστόσο, ο άμεσος πρακτικός αντίκτυπος της απόφασης είναι περιορισμένος.

Σε πέντε κράτη-μέλη (Δανία, Σουηδία, Φινλανδία, Αυστρία και Ιταλία), ο καθορισμός των μισθών βασίζεται αποκλειστικά στη συλλογική διαπραγμάτευση. Ελλείψει νομοθετικά καθορισμένου κατώτατου μισθού, οι διαδικασίες επάρκειας του άρθρου 5 της AMWD δεν εφαρμόζονται. Επιπλέον, όπως διευκρίνισε το ΔΕΕ, τίποτα στην Οδηγία δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως υποχρέωση των χωρών αυτών να θεσπίσουν καθεστώς νόμιμου κατώτατου μισθού. Οι διαδικαστικοί κανόνες των παραγράφων 1 και 3 του άρθρου 5 εξακολουθούν να ισχύουν για τα υπόλοιπα κράτη-μέλη.

Περαιτέρω, εννέα κράτη-μέλη (Ιταλία, Βέλγιο, Αυστρία, Γαλλία, Ισπανία, Φινλανδία, Σουηδία, Πορτογαλία και Δανία) καλύπτουν ήδη το όριο του 80% όσον αφορά την κάλυψη από συλλογικές διαπραγματεύσεις. Συνεπώς, μόνο τα υπόλοιπα 18 κράτη-μέλη υπάγονται στην υποχρέωση του άρθρου 4 παράγραφος 2 της AMWD να καταρτίσουν σχέδιο δράσης για την προώθηση της συλλογικής διαπραγμάτευσης.

Συμπέρασμα

Η απόφαση του ΔΕΕ επιλύει μια μακροχρόνια αβεβαιότητα γύρω από την AMWD. Αφαιρώντας τις διατάξεις που παρενέβαιναν άμεσα στον εθνικό καθορισμό των μισθών, το Δικαστήριο διατηρεί τον πυρήνα της Οδηγίας και ταυτόχρονα ενισχύει τα συνταγματικά θεμέλια της ευρωπαϊκής κοινωνικής πολιτικής. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι οι κατώτατοι μισθοί στην ΕΕ θα αυξηθούν σημαντικά.

Το μήνυμα είναι ότι η ευρωπαϊκή κοινωνική πολιτική μπορεί να διαμορφώνει διαδικασίες που βελτιώνουν τις συνθήκες εργασίας και ενδυναμώνουν τους θεσμούς της αγοράς εργασίας — κάτι που έχει προκαλέσει συγκρατημένη αισιοδοξία στους πρώτους σχολιαστές. Παρ’ όλα αυτά, τα υψηλά επίπεδα φτώχειας των εργαζομένων και εισοδηματικής ανισότητας στην ΕΕ υποδηλώνουν ότι η AMWD από μόνη της δεν αρκεί για την αποκατάσταση της κοινωνικής δικαιοσύνης.

Το μέλλον του ευρωπαϊκού καθορισμού των μισθών θα εξαρτηθεί όχι μόνο από τα νομικά όρια, αλλά και από τη βούληση και την ικανότητα τόσο των κρατών-μελών όσο και των ευρωπαϊκών κοινωνικών εταίρων να αξιοποιήσουν ουσιαστικά τον χώρο που το ΔΕΕ προστατεύει και αποσαφηνίζει.

Από:

Άρθρο του Luca Ratti με τίτλο “EU Court Draws the Line on Regulating Minimum Wages — Balancing Member State and EU Competence”(ελλ.  τίτλος: «Το Δικαστήριο της ΕΕ χαράσσει τα όρια στη ρύθμιση των κατώτατων μισθών — εξισορρόπηση των αρμοδιοτήτων μεταξύ κρατών-μελών και ΕΕ»), δημοσιευμένο στο:

https://onlabor.org/eu-court-draws-the-line-on-regulating-minimum-wages-balancing-member-state-and-eu-competence/

Πηγή: Δικηγόρος Εργατολόγος

Ακολουθήστε το dikastiko.gr στο Google News και δείτε πρώτοι όλες τις ειδήσεις

Διαβάστε όλες τις τελευταίες ειδήσεις από την Ελλάδα και τον Κόσμο στο dikastiko.gr